Rò rỉ ánh sáng (Light Leak) là gì? Nguyên nhân và cách khắc phục

Những vệt sáng lạ hay mảng màu không rõ nguồn gốc xuất hiện trên khung hình thường là dấu hiệu của hiện tượng rò rỉ ánh sáng (light leak). Dù đôi khi được xem là hiệu ứng nghệ thuật trong ảnh phim, nhưng về cơ bản, đây là một lỗi vật lý phát sinh từ các khe hở trên thiết bị. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, cách thực hiện bài kiểm tra (test) đơn giản và những mẹo khắc phục để bảo vệ độ chân thực cho từng bức ảnh.

1. Rò rỉ ánh sáng (light leak) là gì?

Rò rỉ ánh sáng (light leak) là hiện tượng xảy ra khi trên thân máy quay, máy ảnh hoặc các thiết bị quang học xuất hiện các lỗ hổng, khe hở. Những khe hở vật lý này tạo điều kiện cho ánh sáng từ môi trường bên ngoài “rò rỉ” và lọt thẳng vào bên trong buồng tối của máy, nơi vốn dĩ phải được đóng kín và cách ly hoàn toàn với ánh sáng cho đến khi màn trập mở ra. 

Khi hiện tượng lọt sáng máy ảnh xảy ra, lượng ánh sáng đi lạc này sẽ trực tiếp tác động lên bề mặt của phim nhựa hoặc cảm biến kỹ thuật số, làm sai lệch kết quả ghi hình. Biểu hiện của tình trạng này khá đa dạng, phụ thuộc vào loại thiết bị bạn đang sử dụng:

• Trên phim Film (Analog): Khi ánh sáng lọt vào buồng tối, nó sẽ phơi sáng lên bề mặt cuộn phim. Kết quả là trên ảnh tráng ra sẽ xuất hiện tình trạng mờ sương (fogging). Lớp sương mù này phân bố không đồng đều và thường lan ra cả bên ngoài vùng hình ảnh của thước phim (phần viền gai của cuộn phim).
• Trên máy ảnh kỹ thuật số (Digital): Ở các dòng máy sử dụng cảm biến điện tử, rò rỉ ánh sáng thường biểu hiện rõ ràng dưới dạng các dải màu, hoặc những vệt sáng có hình thù kỳ lạ. Các vệt sáng này có thể kéo dài theo chiều ngang hoặc nằm dọc cắt ngang khung hình, làm sai lệch màu sắc thực tế của bối cảnh.

Về bản chất, ánh sáng đi qua ống kính là ánh sáng có chủ đích để tạo ra hình ảnh. Còn ánh sáng đi qua các khe hở trên thân máy là ánh sáng không được kiểm soát, từ đó sinh ra những vệt mờ không mong muốn.

Xem thêm: Cách vệ sinh ống kính (Lens) hiệu quả

2. Nguyên nhân máy ảnh bị lọt sáng

Hiểu đúng nguyên nhân giúp bạn khắc phục đúng chỗ và tránh lặp lại sai lầm. Hiện tượng lọt sáng máy ảnh thường đến từ ba nguồn chính. 

Lỗi thao tác với ổ chứa phim (Magazine)

Trong quá trình quay phim nhựa, thao tác lắp đặt và tháo dỡ thiết bị đóng vai trò rất quan trọng. Lọt sáng thường xuyên xảy ra do thói quen thao tác vội vàng hoặc xử lý kém khi làm việc với ổ chứa phim. Nếu người sử dụng không đóng chặt nắp, hoặc thực hiện việc tháo lắp phim ở môi trường có ánh sáng chiếu trực tiếp thay vì dùng túi thay phim tối màu (changing bag), ánh sáng môi trường sẽ dễ dàng len lỏi vào các khe hở của ổ chứa, làm phơi sáng những đoạn phim chưa kịp đi qua cửa trập. 

Lọt sáng qua kính ngắm (Viewfinder)

Đây là một nguyên nhân rất phổ biến nhưng lại ít người để ý, đặc biệt là khi thực hiện kỹ thuật chụp ảnh phơi sáng lâu (long exposure). Khi bạn phơi sáng lâu (màn trập mở trong nhiều giây hoặc nhiều phút), ánh sáng từ phía sau máy ảnh có thể đi ngược từ ngoài vào qua lỗ kính ngắm, phản xạ qua gương và đi thẳng tới cảm biến. Vì màn trập đang mở trong thời gian dài, nên dù chỉ một lượng ánh sáng rất nhỏ đi lọt vào theo đường này cũng đủ tạo ra tình trạng thừa sáng và các vệt sáng mạnh trên ảnh. Đôi khi, những người làm nghề nhầm lẫn lỗi này là do sử dụng bộ lọc giảm sáng (ND Filter) bị lỗi, nhưng thực chất vấn đề nằm ở lỗ kính ngắm phía sau máy. 

Hư hỏng theo thời gian

Máy móc sau một thời gian dài sử dụng sẽ có sự hao mòn vật lý.

• Với các dòng máy ảnh phim 35mm: Bên trong nắp lưng (cửa buồng phim) thường có dán các dải mút xốp (light seals) để che kín các khe hở. Theo thời gian, lớp mút xốp này bị thoái hóa, mủn ra, mất đi độ đàn hồi và tạo ra những khoảng trống. Đây là thủ phạm chính khiến ánh sáng lọt vào buồng phim.
• Với các dòng máy khổ trung và lớn: Đặc thù của các dòng máy này là có nhiều bộ phận có thể tháo rời. Ánh sáng có thể lọt qua các khớp nối giữa các bộ phận nếu chúng không còn ăn khớp chặt chẽ. Ngoài ra, bộ phận nếp gấp da (bellows) dùng để điều chỉnh tiêu cự khi dùng lâu năm có thể bị nứt, rách, tạo thành các lỗ kim li ti cho ánh sáng đi qua.

Xem thêm: Phơi sáng là gì? Cách chụp ảnh phơi sáng cơ bản cho người mới

3. Quy trình kiểm tra rò rỉ ánh sáng

Bước 1: Đánh dấu vị trí phim

Bạn lắp một cuộn phim chưa phơi sáng (raw stock) vào máy ảnh hoặc máy quay. Trước khi đóng nắp lưng, hãy dùng bút dạ đánh dấu một đường nhỏ trên viền phim, ngay tại vị trí cửa sổ phim, nơi phim tiếp xúc với ánh sáng từ ống kính. Việc đánh dấu này nhằm tạo ra một mốc định vị. Đóng kín máy lại

Bước 2: Sử dụng nguồn sáng mạnh

Dùng đèn pin hoặc đèn LED cầm tay, rọi trực tiếp và di chuyển chậm xung quanh các cạnh của máy: nắp lưng, xung quanh ống kính, góc dưới thân máy, vị trí gắn flash, khe hở giữa các bộ phận. Giữ đèn chiếu vào mỗi điểm ít nhất 30 giây để đủ thời gian ánh sáng lọt qua nếu có. 

Bước 3: Tráng phim và kiểm tra

Lấy cuộn phim ra và đem đi tráng. Khi nhận được dải phim đã tráng, hãy quan sát kỹ. Nếu bạn phát hiện khu vực viền phim bị mờ sương hoặc có vệt sáng, hãy đối chiếu lại đoạn phim đó vào thân máy, sao cho vạch đánh dấu ban đầu khớp đúng vào vị trí cửa sổ phim. Vị trí xuất hiện vệt mờ sương trên phim sẽ chỉ điểm trực tiếp ra khe hở lọt sáng nằm ở khu vực nào trên nắp lưng máy ảnh. Từ đó bạn sẽ biết chính xác cần phải dán kín hay sửa chữa chỗ nào.

4. Cách khắc phục hiện tượng rò rỉ ánh sáng

Sau khi đã hiểu nguyên nhân và xác định được vị trí khe hở, việc khắc phục rò rỉ ánh sáng thực chất khá đơn giản và có thể tự thực hiện thông qua một vài mẹo thay đổi thói quen cũng như sử dụng công cụ hỗ trợ.

Che chắn kính ngắm khi chụp phơi sáng lâu

Đây là bước đơn giản nhưng hay bị bỏ qua. Bạn có thể sử dụng:

• Băng dính đen: Cắt một mẩu nhỏ và dán đè lên lỗ kính ngắm. 
• Nắp che kính ngắm tích hợp: Nhiều máy ảnh có nắp trượt hoặc màn trập riêng cho kính ngắm. Nếu máy bạn có, hãy tận dụng điều này, đó là giải pháp gọn và nhanh nhất.
• Trùm vải đen lên máy: Theo cách làm truyền thống từ xưa, người chụp thường dùng một tấm vải đen đủ dày để trùm kín lên thân máy ảnh (chỉ chừa lại ống kính), cách này ngăn ánh sáng lọt vào từ mọi hướng. 

Sử dụng băng dính chuyên dụng để gia cố thiết bị 

Đối với các máy quay phim Film hoặc máy ảnh cũ bị hở ron cao su, việc sử dụng băng dính là giải pháp an toàn và nhanh gọn.

• Với ổ chứa phim (magazine): Bạn nên hình thành thói quen dùng băng dính dán dọc theo các đường rãnh xung quanh các cạnh của ổ chứa phim sau khi đã nắp phim xong. Điều này giảm thiểu tối đa rủi ro ánh sáng lọt vào qua các khớp nối trong lúc bạn đang mải mê quay phim ngoài trời.
• Với thân máy cũ: Băng dính điện màu đen (băng keo điện) thường được dùng để dán trực tiếp, bịt kín các khe hở ở nắp buồng phim hay các góc viền máy đã thoái hóa lớp mút xốp. Lưu ý, nên dùng gaffer tape (một loại băng dính vải chuyên dụng trong điện ảnh) vì nó che sáng tốt, có độ bám dính cao nhưng khi bóc ra không để lại vết keo bẩn trên thân máy như các loại băng dính thông thường.

Điều chỉnh thói quen tháo lắp phim

Nếu lỗi đến từ thao tác với magazine, giải pháp đơn giản nhất là luôn tháo lắp phim ở nơi có ánh sáng yếu: trong nhà với rèm kéo, hoặc dùng túi tối (changing bag) nếu bạn thường xuyên thay phim ngoài trời. Thói quen nhỏ này giúp loại bỏ hoàn toàn một trong những nguyên nhân gây lọt sáng phổ biến nhất.

Xem thêm: Top 5 thiết bị quay phim không thể thiếu trên set quay

Chuyển sang sử dụng màn hình LCD

Thay vì ghé mắt vào kính ngắm quang học, bạn có thể chuyển sang sử dụng chế độ xem trực tiếp trên màn hình LCD (Live view) để lập bố cục và lấy nét. Khi bạn kích hoạt chế độ Live View trên máy ảnh DSLR, gương lật bên trong máy đã được lật hẳn lên để ánh sáng đi trực tiếp vào cảm biến. Lúc này, con đường cho ánh sáng đi ngược từ kính ngắm xuống cảm biến đã bị chặn lại, làm giảm nguy cơ lọt sáng từ phía sau.

Xem thêm: Dịch vụ cho thuê thiết bị quay phim chuyên dụng tại Nha Trang

5. FAQ

Rò rỉ ánh sáng (light leak) là gì theo nghĩa đơn giản nhất?

Light leak là khi ánh sáng lọt vào bên trong máy ảnh qua những chỗ bị hở, nơi đáng lẽ phải tối hoàn toàn, khiến phim hoặc cảm biến bị phơi sáng ngoài ý muốn. 

Hiện tượng lọt sáng máy ảnh có xảy ra với cả máy kỹ thuật số không?

Có, nhưng ít phổ biến hơn máy film. Trường hợp hay gặp nhất trên máy kỹ thuật số là ánh sáng lọt qua kính ngắm khi chụp phơi sáng lâu mà không có người đặt mắt vào. 

Hiện tượng lọt sáng có làm hỏng cảm biến máy ảnh kỹ thuật số không?

Không. Ánh sáng lọt vào buồng tối chỉ làm hỏng hình ảnh của bức ảnh hoặc đoạn phim đang được ghi lại lúc đó (gây sai lệch màu, cháy sáng cục bộ). Nó không gây tác động vật lý làm hỏng cảm biến máy ảnh, trừ khi nguồn sáng đó là tia laser chiếu trực tiếp. 

Khắc phục rò rỉ ánh sáng có cần mang máy đi sửa không?

Không nhất thiết. Nhiều trường hợp chỉ cần gaffer tape hoặc thay light seals là đủ. Chỉ nên mang đi sửa khi nghi ngờ có hỏng hóc cơ học phức tạp bên trong.